Blog Detayları

İSTİNAFTA KESİNLEŞEN HUKUK DAVASINDA ANAYASA MAHKEMESİNE BİREYSEL BAŞVURU:

KABUL EDİLEBİLİRLİK, İHLAL TÜRLERİ VE DENETİMİN SINIRLARI

I. GİRİŞ

Bölge adliye mahkemesi incelemesinden geçerek kesinleşen hukuk davalarında, tarafların başvurabileceği olağan kanun yolları kural olarak tükenmiştir. Bu aşamadan sonra başvurulabilecek yol, Anayasa Mahkemesine bireysel başvurudur. Bununla birlikte bireysel başvuru, klasik anlamda bir “üst denetim” ya da “süper temyiz” mekanizması değildir. Anayasa Mahkemesi, derece mahkemelerinin maddi olaya ve hukuka ilişkin değerlendirmelerini yeniden yapmaz; yalnızca temel hak ve özgürlüklerin ihlal edilip edilmediğini denetler.¹

Bu nedenle istinafta kesinleşen bir hukuk davasının Anayasa Mahkemesine taşınabilmesi, kararın hukuka aykırı olmasından ziyade, anayasal bir hakkı ihlal eder nitelikte olmasına bağlıdır. Uygulamada ise başvuruların önemli bir kısmının, kanun yolu şikâyeti niteliğinde kaldığı ve bu nedenle kabul edilemez bulunduğu görülmektedir.

Bu çalışma, istinafta kesinleşen hukuk davalarında bireysel başvurunun hukuki çerçevesini ortaya koymayı, kabul edilebilirlik kriterlerini sistematik biçimde incelemeyi ve özellikle medeni hak ve yükümlülükler alanında en sık karşılaşılan ihlal türlerini analiz etmeyi amaçlamaktadır.

II. BİREYSEL BAŞVURUNUN HUKUKİ NİTELİĞİ

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, 2010 anayasa değişikliği ile hukuk sistemimize dâhil edilmiş olup, temel hak ve özgürlüklerin kamu gücü tarafından ihlal edilmesi hâlinde başvurulabilen ikincil nitelikte bir denetim yoludur.

Anayasa’nın 148. maddesine göre:

“Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir.”²

Bu düzenleme, bireysel başvurunun kapsamını açıkça belirlemektedir. Buna göre Anayasa Mahkemesi, yalnızca temel hak ihlallerini inceler; hukuka aykırılık veya yerindelik denetimi yapmaz.

III. KABUL EDİLEBİLİRLİK KOŞULLARI

Bireysel başvurunun esastan incelenebilmesi için öncelikle belirli kabul edilebilirlik koşullarının sağlanması gerekir. Bu koşullar, başvurunun filtrelenmesi ve Mahkemenin iş yükünün dengelenmesi açısından kritik öneme sahiptir.

A. Başvuru Yollarının Tüketilmesi

Bireysel başvurunun ikincil niteliği gereği, başvurucunun öncelikle etkili iç hukuk yollarını tüketmiş olması gerekir.

6216 sayılı Kanun’un 45. maddesine göre:

“Bireysel başvuru yapılabilmesi için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tüketilmiş olması şarttır.”³

Bu bağlamda, hukuk davalarında istinaf yolunun tüketilmesi kural olarak yeterlidir. Ancak somut olayda etkili başka bir başvuru yolu mevcutsa, bu yolun da tüketilmesi aranır.

B. Süre Şartı

Bireysel başvuru, nihai kararın tebliğinden veya öğrenilmesinden itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır.

6216 sayılı Kanun’un 47. maddesi:

“Bireysel başvurular, başvuru yollarının tüketildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılır.”⁴

Bu süre hak düşürücü nitelikte olup, AYM tarafından katı biçimde uygulanmaktadır.

C. Mağdur Sıfatı

Başvurucunun, ihlal edildiği ileri sürülen haktan doğrudan ve kişisel olarak etkilenmiş olması gerekir. Dolaylı veya soyut ihlal iddiaları kabul edilmez.

D. Açıkça Dayanaktan Yoksun Olmama

En önemli kabul edilebilirlik kriterlerinden biri, başvurunun açıkça dayanaktan yoksun olmamasıdır.

AYM’ye göre, yalnızca derece mahkemesinin kararına katılmamak veya delil değerlendirmesini eleştirmek, tek başına ihlal iddiası oluşturmaz. Başvurucunun, anayasal bir hakkın ihlal edildiğini somut ve gerekçeli şekilde ortaya koyması gerekir.⁵

E. Konu Bakımından Yetki

Uyuşmazlığın, Anayasa’da güvence altına alınmış bir temel hak ile bağlantılı olması gerekir. Hukuk davalarında bu bağlantı çoğunlukla:

.adil yargılanma hakkı

.mülkiyet hakkı

üzerinden kurulur.

IV. HUKUK DAVALARINDA EN SIK İHLAL TÜRLERİ

Anayasa Mahkemesi’nin medeni hak ve yükümlülüklere ilişkin kararları incelendiğinde, belirli ihlal türlerinin öne çıktığı görülmektedir.

A. Gerekçeli Karar Hakkı

Anayasa’nın 141. maddesine göre:

“Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır.”⁶

AYM, mahkemelerin tarafların esaslı iddia ve itirazlarına cevap vermemesi hâlinde gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine karar vermektedir.

Bu bağlamda yalnızca kararın varlığı değil, kararın içeriği ve ikna ediciliği de önemlidir.

B. Mahkemeye Erişim Hakkı

Mahkemeye erişim hakkı, adil yargılanma hakkının temel unsurlarından biridir.

Aşırı şekilcilik, katı süre yorumları, yüksek harç uygulamaları veya başvurunun esasına girilmesini engelleyen usuli yorumlar, bu hakkın ihlaline yol açabilir.

C. Silahların Eşitliği ve Çelişmeli Yargılama

Tarafların yargılama sürecinde eşit imkânlara sahip olması gerekir. Bir tarafın delillere erişememesi veya görüşlerini etkili şekilde sunamaması, ihlal sonucunu doğurabilir.

D. Mülkiyet Hakkı

Anayasa’nın 35. maddesi:

“Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.”⁷

Hukuk davalarında özellikle taşınmaz, alacak ve tazminat uyuşmazlıklarında mülkiyet hakkı ihlali iddiaları gündeme gelmektedir.

V. ANAYASA MAHKEMESİNİN DENETİM SINIRI: “SÜPER TEMYİZ” YASAĞI

Anayasa Mahkemesi’nin yerleşik yaklaşımına göre, bireysel başvuru yolu, derece mahkemelerinin kararlarının doğruluğunu denetleyen bir üst kanun yolu değildir.

Mahkeme, ancak:

.açık keyfilik

.bariz takdir hatası

.gerekçesizlik

.temel haklara ölçüsüz müdahale gibi durumların varlığı hâlinde müdahale eder.

Bu nedenle, başvurunun başarısı, “karar hatalıdır” iddiasından ziyade, “karar temel hak ihlaline yol açmıştır” argümanına dayanmalıdır.

VI. SONUÇ

İstinafta kesinleşen hukuk davalarında bireysel başvuru, olağan kanun yollarının yerine geçen bir denetim mekanizması değildir. Bu yol, yalnızca temel hak ihlallerine karşı başvurulabilecek istisnai bir güvencedir.

Başvurunun kabul edilebilir bulunabilmesi ve esastan incelenebilmesi için, ihlal iddiasının açık, somut ve anayasal temele dayalı olması gerekir.

Bu nedenle bireysel başvuru dilekçeleri, klasik kanun yolu dilekçelerinden farklı olarak, maddi hukuk tartışmalarından ziyade temel hak ihlali analizine odaklanmalı; ihlal ile somut olay arasındaki bağlantı güçlü biçimde kurulmalıdır.

DİPNOTLAR

1. AYM, Bireysel Başvuru Kabul Edilebilirlik Kriterleri Rehberi.
2. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.148/3: “Herkes… temel hak ve özgürlüklerinden… ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir.”
3. 6216 sayılı Kanun m.45/2: “Başvuru yollarının tüketilmiş olması şarttır.”
4. 6216 sayılı Kanun m.47/5: “Başvuru, nihai kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde yapılır.”
5. AYM, Kabul Edilebilirlik Rehberi (açıkça dayanaktan yoksunluk bölümü).
6. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.141/3: “Mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır.”
7. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.35/1: “Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.”