Blog Detayları

Ceza Muhakemesinde Ölçülülük, Kuvvetli Suç Şüphesi ve Özgürlük Hakkı

ÖZET

Bu çalışmada ceza muhakemesi hukukunda tutuklama tedbiri, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı çerçevesinde anayasal ve uluslararası hukuk perspektifiyle incelenmiştir. Tutuklamanın ceza değil koruma tedbiri niteliği, ölçülülük ilkesi, kuvvetli suç şüphesi standardı ve tutuklama nedenleri Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay içtihatları doğrultusunda değerlendirilmiştir. Çalışmada özellikle uygulamada ortaya çıkan “otomatik tutuklama” refleksi, katalog suç yaklaşımı, matbu gerekçe sorunu ve uzun tutukluluk uygulamaları ele alınmıştır. Tutuklama tedbirinin istisnai niteliğini aşarak fiili cezalandırma aracına dönüşmesinin hukuk devleti ilkesi bakımından ciddi anayasal sorun oluşturduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Tutuklama tedbiri, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı, ölçülülük, kuvvetli suç şüphesi, adli kontrol, AİHM, Anayasa Mahkemesi.

I. GİRİŞ

Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı, modern hukuk devletinin temel anayasal güvencelerinden biridir. Devletin cezalandırma yetkisi ne kadar meşru kabul edilirse edilsin, bu yetkinin bireyin temel hak ve özgürlüklerini ortadan kaldıracak şekilde sınırsız kullanılması hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmaz. Bu nedenle ceza muhakemesinde uygulanan koruma tedbirleri, anayasal sınırlar içerisinde değerlendirilmek zorundadır.¹

Tutuklama tedbiri, ceza muhakemesinin kişi özgürlüğüne en ağır müdahale oluşturan koruma tedbiridir. Çünkü tutuklama, henüz hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet hükmü bulunmayan bireyin özgürlüğünden yoksun bırakılması sonucunu doğurmaktadır. Bu nedenle tutuklama tedbirinin uygulanması yalnızca ceza muhakemesi hukuku bakımından değil, aynı zamanda anayasa hukuku ve insan hakları hukuku bakımından da sıkı denetime tabidir.²

Anayasa’nın 19. maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 5. maddesi, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkını koruma altına almıştır. Söz konusu düzenlemeler uyarınca özgürlüğe yönelik müdahalelerin;

• kanuni dayanağa sahip olması,
• meşru amaç taşıması,
• ölçülü olması,
• demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun bulunması

gerekmektedir.³

Tutuklama tedbirinin temel amacı, muhakemenin sağlıklı yürütülmesini güvence altına almaktır. Bu kapsamda kaçma şüphesinin önlenmesi, delillerin korunması ve yargılamanın etkin şekilde sürdürülebilmesi amaçlanmaktadır. Ancak tutuklama, niteliği gereği istisnai koruma tedbiridir. Ceza yerine geçecek şekilde uygulanması veya peşin cezalandırma aracına dönüşmesi hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmaz.⁴

Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi yerleşik içtihatlarında, özgürlüğün esas; tutuklamanın ise istisna olduğunu vurgulamaktadır. Mahkeme’ye göre tutukluluğun devamı yalnızca suçun ağırlığına veya soyut kamu düzeni gerekçelerine dayandırılamaz. Özellikle uzun tutukluluk uygulamaları bakımından yargı makamlarının bireyselleştirilmiş ve somut gerekçeler ortaya koyması zorunludur.⁵

Türk hukukunda da Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararlarında benzer yaklaşım geliştirmiştir. Özellikle kuvvetli suç belirtisinin somut olgularla ortaya konulması, tutuklama nedenlerinin kişiselleştirilmesi ve ölçülülük ilkesinin uygulanması gerektiği vurgulanmaktadır.⁶

Bununla birlikte uygulamada tutuklama tedbirine ilişkin ciddi yapısal tartışmalar devam etmektedir. Özellikle:

• katalog suç yaklaşımı,
• matbu gerekçeler,
• uzun tutukluluk,
• adli kontrolün yetersiz değerlendirilmesi,
• kamuoyu baskısı,
• tutuklamanın fiili cezaya dönüşmesi

gibi sorunlar, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı bakımından yoğun eleştirilere neden olmaktadır.⁷

Bu çalışmada tutuklama tedbirinin anayasal sınırları, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay içtihatları çerçevesinde incelenecektir. Bu kapsamda öncelikle tutuklama tedbirinin hukuki niteliği değerlendirilecek; ardından kuvvetli suç şüphesi standardı, tutuklama nedenleri ve ölçülülük ilkesi ele alınacaktır. Son bölümde ise Türk ceza muhakemesi uygulamasında ortaya çıkan yapısal sorunlar anayasal perspektifle değerlendirilecektir.

Dipnotlar

¹ Özbudun, Ergun, Türk Anayasa Hukuku, 23. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara, 2023.
² Centel, Nur / Zafer, Hamide, Ceza Muhakemesi Hukuku, 21. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul, 2023.
³ AİHS m.5; Anayasa m.19.
⁴ Yenisey, Feridun / Nuhoğlu, Ayşe, Ceza Muhakemesi Hukuku, 11. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2023.
⁵ AİHM, Letellier/Fransa, B. No: 12369/86, 26.06.1991, §51.
⁶ AYM, Mehmet Altan, B. No: 2016/23672, 11.01.2018, §135.
⁷ Ünver, Yener / Hakeri, Hakan, Ceza Muhakemesi Hukuku, 19. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2023.

II. TUTUKLAMA TEDBİRİNİN HUKUKİ NİTELİĞİ

A. Koruma Tedbiri Kavramı

Ceza muhakemesinde koruma tedbirleri, muhakemenin sağlıklı şekilde yürütülmesini güvence altına almak amacıyla başvurulan geçici müdahale araçlarıdır. Bu tedbirler, henüz hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet hükmü bulunmayan bireyin temel hak ve özgürlüklerine belirli ölçüde müdahale edilmesine imkan tanımaktadır.¹

Koruma tedbirlerinin temel amacı maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasını sağlamak ve muhakemenin sonuçsuz kalmasını önlemektir. Bu nedenle koruma tedbirleri cezalandırma amacı taşımaz. Aksine, muhakeme faaliyetinin güvence altına alınmasına yönelik geçici ve istisnai araçlar niteliğindedir.²

Tutuklama ise kişi özgürlüğüne en ağır müdahaleyi oluşturan koruma tedbiridir. Çünkü bu tedbir sonucunda kişi, henüz suçluluğu kesin hükümle tespit edilmeden özgürlüğünden yoksun bırakılmaktadır. Bu yönüyle tutuklama, masumiyet karinesi ile doğrudan temas eden istisnai müdahale alanıdır.³

Öğretide de tutuklama tedbirinin “ceza” niteliğinde olmadığı konusunda görüş birliği bulunmaktadır. Centel ve Zafer’e göre tutuklama:

“Muhakemenin sağlıklı yürütülmesini amaçlayan geçici koruma tedbiridir; peşin cezalandırma aracı olarak kullanılamaz.”⁴

Bu nedenle tutuklama tedbirinin uygulanmasında anayasal sınırların titizlikle gözetilmesi zorunludur.

B. Tutuklamanın Geçicilik ve İstisnailik Niteliği

Tutuklama tedbirinin en temel özelliklerinden biri geçiciliktir. Tutuklama, kesin hükme kadar uygulanabilecek sürekli statü değil; muhakemenin belirli ihtiyaçlarına cevap veren geçici müdahaledir.⁵

Bu nedenle:

• süre bakımından sınırsız uygulanamaz,
• otomatik şekilde devam ettirilemez,
• ceza yerine geçecek niteliğe büründürülemez.

Özellikle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarında özgürlüğün esas, tutuklamanın ise istisna olduğu vurgulanmaktadır. AİHM’e göre tutukluluğun devamı bakımından her aşamada özgürlük lehine değerlendirme yapılması gerekir.⁶

Mahkeme, Ilijkov/Bulgaristan kararında şu tespiti yapmıştır:

“Tutukluluk istisnai olmalıdır ve özgür bırakılma temel kural olarak değerlendirilmelidir.”⁷

Benzer şekilde Buzadji/Moldova Büyük Daire kararında AİHM, belirli süreden sonra tutukluluğun devamı için çok daha güçlü gerekçe gerektiğini ifade etmiştir.⁸

Bu yaklaşım, tutuklama tedbirinin “otomatik uygulanan güvenlik refleksi” olarak değerlendirilemeyeceğini açık biçimde ortaya koymaktadır.

C. Masumiyet Karinesi ile İlişkisi

Tutuklama tedbiri bakımından en hassas anayasal alanlardan biri masumiyet karinesidir. Çünkü tutuklanan kişi hakkında henüz kesinleşmiş mahkûmiyet hükmü bulunmamaktadır.

Anayasa’nın 38/4 maddesine göre:

“Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.”

Benzer şekilde AİHS m.6/2’de de masumiyet karinesi güvence altına alınmıştır.

Bu nedenle tutuklama tedbirinin uygulanmasında kullanılan dil, gerekçe ve değerlendirme biçimi büyük önem taşımaktadır. Tutuklama kararı, bireyin peşinen suçlu ilan edilmesi sonucunu doğuramaz.⁹

AİHM yerleşik içtihatlarında tutuklama gerekçelerinde kullanılan ifadelerin dahi masumiyet karinesi bakımından önem taşıdığını vurgulamaktadır. Mahkeme’ye göre yargı makamlarının kullandığı dil, bireyin suçluluğu konusunda kesin kanaat ortaya koymamalıdır.¹⁰

Kanaatimizce uygulamada zaman zaman görülen “ceza öncesi cezalandırma” algısının temel sebeplerinden biri, tutuklama tedbirinin masumiyet karinesiyle olan hassas ilişkisinin yeterince gözetilmemesidir.

Özellikle:

• uzun tutukluluk,
• matbu gerekçeler,
• katalog suç otomatiği,
• kamuoyu baskısı

gibi faktörler, tutuklama tedbirinin fiilen cezaya dönüşmesi riskini artırmaktadır.

D. Tutuklama ve Ölçülülük İlkesi

Tutuklama tedbirinin hukuka uygun kabul edilebilmesi için yalnızca kanuni dayanağın bulunması yeterli değildir. Müdahalenin aynı zamanda ölçülü olması gerekir.¹¹

Ölçülülük ilkesi üç temel unsurdan oluşmaktadır:

1. Elverişlilik
2. Gereklilik
3. Orantılılık

Bu kapsamda tutuklama:

• muhakeme amacı bakımından gerekli olmalı,
• daha hafif tedbirlerle aynı sonuca ulaşılması mümkün olmamalı,
• kişi özgürlüğüne ölçüsüz müdahale oluşturmamalıdır.

Bu nedenle adli kontrol tedbirlerinin yetersiz kalacağı somut biçimde ortaya konulmadan tutuklama kararı verilmesi, ölçülülük ilkesi bakımından anayasal sorun doğurabilir.¹²

AİHM’in Letellier/Fransa kararında şu tespit yapılmıştır:

“Tutukluluğun devamı yalnızca suçun ağırlığına yapılan soyut atıflarla haklı gösterilemez.”¹³

Mahkeme’ye göre her somut olay bakımından bireyselleştirilmiş değerlendirme yapılması gerekir. Klişe gerekçeler ve soyut ifadeler, kişi özgürlüğüne yönelik ağır müdahaleyi meşru kılmaya yeterli değildir.

E. Tutuklama Tedbirinin Fiili Cezaya Dönüşme Riski

Tutuklama tedbirine ilişkin en önemli anayasal tartışmalardan biri, tedbirin zamanla fiili cezalandırma aracına dönüşebilmesidir.

Özellikle:

• uzun yargılama süreleri,
• tutukluluğun rutinleşmesi,
• alternatif tedbirlerin yeterince değerlendirilmemesi,
• kamuoyu baskısı,
• suçun niteliğine göre otomatik yaklaşım

gibi nedenlerle tutuklama, bazı durumlarda koruma tedbiri niteliğini aşabilmektedir.¹⁴

Oysa ceza muhakemesinde koruma tedbirleri ile ceza arasındaki ayrımın korunması hukuk devleti bakımından zorunludur. Tutuklama:

. cezalandırma amacıyla
. toplumsal tatmin amacıyla
. peşin infaz amacıyla

kullanılamaz.

Aksi yaklaşım, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkını işlevsiz hale getirir.

Bu nedenle modern ceza muhakemesinde tutuklama tedbirinin anayasal sınırlarının korunması, yalnızca bireysel özgürlük bakımından değil; hukuk devleti ilkesinin sürdürülebilmesi bakımından da yaşamsal önemdedir.

Dipnotlar

¹ Özbek, Veli Özer / Doğan, Koray / Bacaksız, Pınar, Ceza Muhakemesi Hukuku, 16. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2023.
² Yenisey / Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku.
³ Ünver / Hakeri, Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁴ Centel / Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁵ Öztürk, Bahri / Erdem, Mustafa Ruhan, Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, 18. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
⁶ AİHM, Buzadji/Moldova [BD], B. No: 23755/07, 05.07.2016, §87.
⁷ AİHM, Ilijkov/Bulgaristan, B. No: 33977/96, 26.07.2001, §84.
⁸ AİHM, Buzadji/Moldova, §90-91.
⁹ Özbudun, Türk Anayasa Hukuku.
¹⁰ AİHM, Minelli/İsviçre, B. No: 8660/79, 25.03.1983, §37.
¹¹ Anayasa m.13.
¹² Yenisey / Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku.
¹³ AİHM, Letellier/Fransa, §51.
¹⁴ Trechsel, Stefan, Human Rights in Criminal Proceedings, Oxford University Press, Oxford, 2005.

III. KUVVETLİ SUÇ ŞÜPHESİ KAVRAMI VE TUTUKLAMA STANDARDI

A. Kuvvetli Suç Şüphesi Kavramı

Tutuklama tedbirinin uygulanabilmesi için aranan temel şartlardan biri “kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller” bulunmasıdır. Bu şart, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100. maddesinde açık şekilde düzenlenmiştir.¹⁵

CMK m.100/1 hükmüne göre:

“Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması halinde şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilir.”

Bu düzenleme birlikte değerlendirildiğinde tutuklama tedbirinin uygulanabilmesi için iki temel unsurun aynı anda gerçekleşmesi gerektiği görülmektedir:

1. Kuvvetli suç şüphesi,
2. Tutuklama nedeni.

Dolayısıyla yalnızca suç isnadının bulunması veya soruşturma yürütülmesi, tek başına tutuklama tedbiri uygulanması için yeterli değildir. Kanun koyucu özellikle “somut delil” vurgusu yaparak soyut değerlendirmelerin yeterli olmayacağını açık biçimde ortaya koymuştur.¹⁶

Öğretide de kuvvetli suç şüphesinin, sıradan başlangıç şüphesinden daha yüksek yoğunluk taşıyan olgusal değerlendirme olduğu kabul edilmektedir. Bu şüphe düzeyi, kişinin suç işlemiş olabileceğine ilişkin objektif ve denetlenebilir verilere dayanmalıdır.¹⁷

B. “Somut Delil” Şartının Anlamı

Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller kavramı, uygulamada en tartışmalı alanlardan biridir. Özellikle bazı soruşturmalarda tutuklama kararlarının soyut değerlendirmelere dayandırıldığı yönündeki eleştiriler, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı bakımından önemli anayasal tartışmalar doğurmaktadır.¹⁸

Somut delil şartı;

• varsayıma,
• kanaate,
• genellemeye,
• suçun ağırlığına ilişkin soyut değerlendirmelere

indirgenemez.

Tutuklama kararında şüpheyi destekleyen olguların açık şekilde ortaya konulması gerekir. Bu nedenle mahkemelerin yalnızca suç isnadını tekrar eden veya soruşturma evrakına genel atıf yapan gerekçelerle tutuklama kararı vermesi, anayasal denetim bakımından sorun oluşturabilmektedir.¹⁹

Anayasa Mahkemesi de bireysel başvuru kararlarında kuvvetli belirti standardına özel önem vermektedir. Mahkeme’ye göre kişi özgürlüğüne yönelik ağır müdahalenin meşru kabul edilebilmesi için suç işlendiğine ilişkin kuvvetli belirtinin somut olgularla ortaya konulması gerekir.²⁰

AYM, Mehmet Altan kararında şu değerlendirmeyi yapmıştır:

“Tutuklama tedbirinin hukuki olabilmesi için suç işlendiğine dair kuvvetli belirtinin somut olgularla desteklenmesi gerekir.”²¹

Bu yaklaşım, kişi özgürlüğüne yönelik müdahalelerin soyut değerlendirmelerle meşrulaştırılamayacağını açık biçimde ortaya koymaktadır.

C. Makul Şüphe – Kuvvetli Şüphe Ayrımı

Ceza muhakemesinde farklı koruma tedbirleri bakımından farklı şüphe dereceleri aranmaktadır. Bu nedenle “makul şüphe” ile “kuvvetli suç şüphesi” kavramlarının birbirine karıştırılmaması gerekir.²²

Makul şüphe:

• soruşturmanın başlatılması,
• yakalama,
• bazı koruma tedbirleri

bakımından yeterli görülebilir.

Buna karşılık tutuklama tedbiri bakımından daha ağır müdahale söz konusu olduğundan, kanun koyucu daha yüksek şüphe standardı aramıştır. Bu nedenle tutuklama için yalnızca başlangıç seviyesinde şüphe yeterli değildir.²³

AİHM de özgürlüğe yönelik ağır müdahaleler bakımından daha sıkı değerlendirme yapılması gerektiğini kabul etmektedir. Mahkeme’ye göre kişi özgürlüğünden yoksun bırakılmasını haklı gösterecek olguların objektif temele dayanması gerekir.²⁴

Kanaatimizce uygulamada zaman zaman soruşturmanın varlığı ile kuvvetli suç şüphesi kavramının birbirine yaklaştırıldığı görülmektedir. Oysa bir soruşturmanın yürütülüyor olması, otomatik olarak tutuklama için yeterli şüphe standardının oluştuğu anlamına gelmez.

D. Katalog Suçlar Sorunu

Tutuklama tedbirine ilişkin en yoğun tartışmalardan biri de CMK m.100/3’te düzenlenen katalog suç yaklaşımıdır.

Kanunda belirli suçlar bakımından tutuklama nedeni varsayımı öngörülmüş olmakla birlikte, bu düzenleme tutuklamanın otomatik hale gelmesi sonucunu doğurmamalıdır.²⁵

Çünkü katalog suç sistemi:

• kuvvetli suç şüphesini ortadan kaldırmaz,
• ölçülülük incelemesini gereksiz hale getirmez,
• bireyselleştirilmiş değerlendirme zorunluluğunu kaldırmaz.

Anayasa Mahkemesi de katalog suç yaklaşımının otomatik tutuklama sonucunu doğuramayacağını vurgulamaktadır. Mahkeme’ye göre her somut olay bakımından:

• kişi özelinde değerlendirme yapılmalı,
• kaçma riski somutlaştırılmalı,
• delil karartma ihtimali gösterilmeli,
• adli kontrolün neden yetersiz kaldığı açıklanmalıdır.²⁶

Bununla birlikte uygulamada katalog suçların zaman zaman “fiili tutuklama karinesi” gibi değerlendirildiği yönünde eleştiriler bulunmaktadır. Özellikle suçun niteliğine yapılan genel atıflarla verilen tutuklama kararları, ölçülülük ilkesi bakımından anayasal tartışma yaratmaktadır.²⁷

AİHM de Buzadji/Moldova kararında soyut gerekçelerin kişi özgürlüğüne yönelik ağır müdahaleyi haklı göstermeye yetmeyeceğini ifade etmiştir.²⁸

E. Matbu Gerekçe Sorunu

Tutuklama kararlarına yönelik en önemli eleştirilerden biri de standartlaştırılmış gerekçelerdir.

Özellikle uygulamada sıkça kullanılan:

• “kaçma şüphesi bulunduğu”,
• “delilleri karartma ihtimali olduğu”,
• “suçun vasıf ve mahiyeti”,
• “mevcut delil durumu”

şeklindeki soyut ifadeler, çoğu zaman somut olay bakımından yeterli bireyselleştirme içermemektedir.²⁹

Oysa kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkına yönelik bu derece ağır müdahalenin, her olay bakımından somut ve kişiselleştirilmiş gerekçelere dayanması gerekir.

AİHM’in Letellier/Fransa kararında şu tespit yapılmıştır:

“Tutukluluğun devamı yalnızca suçun ağırlığına yapılan soyut atıflarla haklı gösterilemez.”³⁰

Anayasa Mahkemesi de benzer şekilde matbu gerekçelerin kişi özgürlüğüne yönelik müdahaleyi meşru kılmaya yeterli olmadığını belirtmektedir.³¹

Kanaatimizce tutuklama kararlarının anayasal denetim bakımından en zayıf alanlarından biri, gerekçe standardıdır. Çünkü özgürlük hakkına yönelik ağır müdahalenin meşruiyeti, ancak denetlenebilir ve bireyselleştirilmiş gerekçelerle sağlanabilir.

F. Kuvvetli Şüphe Standardının Hukuk Devleti Bakımından Önemi

Kuvvetli suç şüphesi standardı yalnızca teknik muhakeme kriteri değildir. Bu standart aynı zamanda hukuk devletinin keyfi özgürlük müdahalelerine karşı geliştirdiği anayasal güvence mekanizmasıdır.³²

Eğer kişi özgürlüğüne yönelik ağır müdahaleler:

• soyut değerlendirmelerle,
• genel kanaatlerle,
• suçun niteliğine yapılan otomatik atıflarla

uygulanabilirse, tutuklama tedbiri istisnai koruma tedbiri niteliğini kaybedebilir.

Bu nedenle kuvvetli suç şüphesi standardının sıkı uygulanması, yalnızca bireysel özgürlüklerin korunması bakımından değil; ceza muhakemesinin hukuk devleti sınırları içinde kalabilmesi bakımından da zorunludur.

Dipnotlar

¹⁵ 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m.100.
¹⁶ Centel / Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku.
¹⁷ Yenisey / Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku.
¹⁸ Ünver / Hakeri, Ceza Muhakemesi Hukuku.
¹⁹ Özbek / Doğan / Bacaksız, Ceza Muhakemesi Hukuku.
²⁰ AYM, Mustafa Ali Balbay, B. No: 2012/1272, 04.12.2013, §72.
²¹ AYM, Mehmet Altan, B. No: 2016/23672, 11.01.2018, §135.
²² Öztürk / Erdem, Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku.
²³ Yenisey / Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku.
²⁴ AİHM, Fox, Campbell and Hartley/Birleşik Krallık, B. No: 12244/86 vd., 30.08.1990, §32.
²⁵ CMK m.100/3.
²⁶ AYM, Şahin Alpay, B. No: 2016/16092, 11.01.2018, §104.
²⁷ Ünver / Hakeri, Ceza Muhakemesi Hukuku.
²⁸ AİHM, Buzadji/Moldova, §87-91.
²⁹ Özbek / Doğan / Bacaksız, Ceza Muhakemesi Hukuku.
³⁰ AİHM, Letellier/Fransa, §51.
³¹ AYM, Mehmet Hasan Altan, B. No: 2016/23672, 11.01.2018, §137.
³² Trechsel, Stefan, Human Rights in Criminal Proceedings, Oxford University Press, Oxford, 2005.

IV. TUTUKLAMA NEDENLERİ VE ÖLÇÜLÜLÜK DENETİMİ

A. Tutuklama Nedenlerinin Hukuki Çerçevesi

Ceza muhakemesinde tutuklama tedbirinin uygulanabilmesi için yalnızca kuvvetli suç şüphesinin bulunması yeterli değildir. Bunun yanında ayrıca bir tutuklama nedeninin de mevcut olması gerekir. Bu şart, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının korunması bakımından temel anayasal güvencelerden biridir.³³

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100. maddesinde tutuklama nedenleri:

• şüpheli veya sanığın kaçması,
• kaçacağı şüphesini uyandıran somut olguların bulunması,
• delilleri yok etme,
• gizleme veya değiştirme ihtimali,
• tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişiminde bulunulması

şeklinde düzenlenmiştir.

Bu düzenleme birlikte değerlendirildiğinde tutuklama tedbirinin temel amacının cezalandırma olmadığı açıkça görülmektedir. Tutuklama, yalnızca muhakemenin sağlıklı yürütülmesini güvence altına almaya yönelik geçici koruma tedbiridir.³⁴

Dolayısıyla tutuklama nedenleri de soyut değerlendirmelerle değil, somut olgularla ortaya konulmalıdır.

B. Kaçma Şüphesi

Tutuklama nedenleri arasında uygulamada en sık başvurulan gerekçe kaçma şüphesidir. Ancak kişi özgürlüğüne yönelik ağır müdahalenin meşru kabul edilebilmesi için kaçma riskinin somut olay bakımından objektif verilerle desteklenmesi gerekir.³⁵

Kaçma şüphesi değerlendirilirken:

• kişinin sabit ikametgahının bulunup bulunmadığı,
• sosyal ve ailevi bağları,
• mesleki durumu,
• soruşturma sürecindeki davranışları,
• ülkeyi terk etmeye yönelik somut hazırlıkları

gibi olgular dikkate alınmalıdır.

Buna karşılık yalnızca isnat edilen suçun ağırlığına dayanılarak kaçma şüphesinin var kabul edilmesi, ölçülülük ilkesi bakımından sorun doğurmaktadır.³⁶

AİHM de yerleşik içtihatlarında suçun ağırlığının tek başına tutuklama nedeni sayılamayacağını belirtmektedir. Letellier/Fransa kararında Mahkeme şu değerlendirmeyi yapmıştır:

“Suçun ağırlığı başlangıç aşamasında dikkate alınabilecek unsur olsa da tek başına uzun süreli tutukluluğu haklı gösteremez.”³⁷

Benzer şekilde Anayasa Mahkemesi de kaçma şüphesinin somutlaştırılması gerektiğini vurgulamaktadır. Mahkeme’ye göre kişi özgürlüğüne yönelik müdahalenin meşru kabul edilebilmesi için varsayımsal değil, objektif değerlendirme yapılmalıdır.³⁸

Kanaatimizce uygulamada zaman zaman “yüksek ceza tehdidi = kaçma riski” şeklinde otomatik yaklaşım benimsendiği görülmektedir. Oysa hukuk devleti ilkesinin gereği olarak her somut olay bakımından bireyselleştirilmiş değerlendirme yapılması zorunludur.

C. Delil Karartma İhtimali

Tutuklama nedenlerinden biri de delillerin yok edilmesi, gizlenmesi veya değiştirilmesi ihtimalidir. Bu gerekçe, muhakemenin sağlıklı yürütülmesini güvence altına alma amacına dayanmaktadır.³⁹

Ancak delil karartma ihtimalinin de soyut değerlendirmelerle değil, somut olgularla ortaya konulması gerekir.

Örneğin:

• delillere erişim imkanının bulunması,
• tanıklara müdahale girişimi,
• dijital materyaller üzerinde değişiklik yapılması,
• soruşturmayı etkilemeye yönelik davranışlar

gibi somut veriler mevcut olmalıdır.

Buna karşılık soruşturmanın henüz tamamlanmamış olması veya dosyada delil toplanıyor bulunması tek başına delil karartma riski anlamına gelmez.⁴⁰

AİHM içtihatlarında da delil karartma ihtimalinin zaman içinde zayıflayabileceği kabul edilmektedir. Özellikle soruşturmanın ilerleyen aşamalarında deliller büyük ölçüde toplanmışsa, aynı gerekçenin otomatik biçimde devam ettirilmesi kişi özgürlüğü bakımından sorun oluşturabilir.⁴¹

Bu nedenle tutuklama tedbirinin devamı bakımından her aşamada güncel değerlendirme yapılması gerekir.

D. Tanık ve Mağdur Üzerinde Baskı Riski

CMK m.100 kapsamında düzenlenen bir diğer tutuklama nedeni, tanık veya mağdur üzerinde baskı kurulması ihtimalidir.

Bu gerekçe özellikle:

• örgütlü suçlar,
• aile içi şiddet,
• tanık güvenliği riski bulunan dosyalar

bakımından önem taşımaktadır.⁴²

Ancak bu ihtimalin de somut olay bakımından objektif verilere dayanması gerekir. Yalnızca suç isnadının niteliğine dayanılarak baskı riski bulunduğunun varsayılması, tutuklama tedbirinin otomatikleşmesi sonucunu doğurabilir.

Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararlarında, tutuklama nedenlerinin somutlaştırılması gerektiğini vurgulamaktadır. Mahkeme’ye göre kişi özgürlüğüne yönelik müdahaleler, soyut varsayımlarla meşrulaştırılamaz.⁴³

E. Ölçülülük İlkesi ve Adli Kontrol Sorunu

Tutuklama tedbirinin uygulanabilmesi bakımından en önemli anayasal güvencelerden biri ölçülülük ilkesidir.

Anayasa’nın 13. maddesine göre temel hak ve özgürlüklere yönelik müdahaleler:

• demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun,
• ölçülü,
• zorunlu

olmalıdır.

Bu nedenle tutuklama kararı verilmeden önce daha hafif müdahalelerle aynı sonuca ulaşılıp ulaşılamayacağı değerlendirilmelidir.⁴⁴

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda düzenlenen adli kontrol tedbiri de bu amaçla öngörülmüştür. Kanun koyucu, tutuklamaya alternatif koruma mekanizmaları oluşturarak kişi özgürlüğüne daha hafif müdahaleyle muhakemenin güvence altına alınmasını amaçlamıştır.⁴⁵

Bu nedenle mahkemelerin:

• neden adli kontrolün yetersiz kaldığını,
• hangi sebeple tutuklamanın zorunlu görüldüğünü,
• daha hafif tedbirlerin neden uygulanamadığını

somut biçimde açıklaması gerekir.

AİHM’in Buzadji/Moldova kararında Mahkeme, alternatif tedbirlerin değerlendirilmesinin zorunlu olduğunu açıkça ifade etmiştir.⁴⁶

Benzer şekilde Anayasa Mahkemesi de tutuklama tedbirinin “son çare” niteliği taşıdığını vurgulamaktadır.⁴⁷

Kanaatimizce uygulamada en önemli sorunlardan biri, adli kontrol tedbirinin bazı dosyalarda yeterince değerlendirilmemesidir. Özellikle katalog suç yaklaşımı nedeniyle tutuklamanın fiili “ilk refleks” haline gelmesi, ölçülülük ilkesi bakımından anayasal sorun doğurmaktadır.

F. Tutuklama Nedenlerinin Süreklilik Denetimi

Tutuklama nedenlerinin yalnızca karar anında değil, tutukluluğun devamı bakımından da sürekli denetlenmesi gerekir. Çünkü başlangıçta mevcut olan tutuklama nedenleri zaman içerisinde ortadan kalkabilir veya zayıflayabilir.⁴⁸

Örneğin:

• delillerin toplanması,
• tanıkların dinlenmesi,
• soruşturmanın tamamlanması,
• kaçma riskinin azalması

gibi durumlarda tutukluluğun devamı bakımından daha güçlü gerekçe aranmalıdır.

AİHM’in Buzadji/Moldova kararında özellikle bu hususa dikkat çekilmiş ve belirli süreden sonra özgürlük lehine değerlendirmenin ağır basması gerektiği belirtilmiştir.⁴⁹

Tutukluluğun devamına ilişkin incelemelerin yalnızca şekli prosedür olarak yürütülmesi, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkını zayıflatmaktadır. Bu nedenle her incelemede güncel ve somut değerlendirme yapılması hukuk devleti ilkesinin gereğidir.

Dipnotlar

³³ CMK m.100.
³⁴ Centel / Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku.
³⁵ Yenisey / Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku.
³⁶ Ünver / Hakeri, Ceza Muhakemesi Hukuku.
³⁷ AİHM, Letellier/Fransa, §51.
³⁸ AYM, Mustafa Ali Balbay, §72.
³⁹ Özbek / Doğan / Bacaksız, Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁴⁰ Öztürk / Erdem, Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁴¹ AİHM, Wemhoff/Almanya, B. No: 2122/64, 27.06.1968, §12.
⁴² Ünver / Hakeri, Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁴³ AYM, Şahin Alpay, §104.
⁴⁴ Anayasa m.13.
⁴⁵ CMK m.109.
⁴⁶ AİHM, Buzadji/Moldova, §87-91.
⁴⁷ AYM, Mehmet Altan, §138.
⁴⁸ Centel / Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁴⁹ AİHM, Buzadji/Moldova, §90.

V. UZUN TUTUKLULUK SORUNU VE TUTUKLAMANIN FİİLİ CEZAYA DÖNÜŞMESİ

A. Uzun Tutukluluk Problemi

Tutuklama tedbirine ilişkin en önemli anayasal tartışmalardan biri, tutukluluğun uzun süre devam etmesidir. Çünkü tutuklama, niteliği itibarıyla geçici koruma tedbiridir. Bu tedbirin uzun süre devam ettirilmesi halinde kişi özgürlüğüne yönelik müdahale ağırlaşmakta ve koruma tedbiri ile ceza arasındaki sınır belirsiz hale gelmektedir.⁵⁰

Özellikle ceza muhakemesinde yargılama sürelerinin uzaması, tutukluluğun fiilen peşin infaz görünümüne bürünmesine neden olabilmektedir. Bu durum ise masumiyet karinesi ile doğrudan çatışma yaratmaktadır. Çünkü henüz hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet hükmü bulunmayan birey, uzun süre özgürlüğünden yoksun bırakılmaktadır.⁵¹

AİHM yerleşik içtihatlarında uzun tutukluluğun kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı bakımından sıkı denetime tabi olduğunu vurgulamaktadır. Mahkeme’ye göre başlangıçta mevcut olan tutuklama nedenleri zaman içerisinde yeterliliğini kaybedebilir. Bu nedenle tutukluluğun devamı bakımından her aşamada yeni ve somut gerekçe ortaya konulmalıdır.⁵²

B. AİHM İçtihatlarında Uzun Tutukluluk

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin uzun tutukluluk konusundaki temel yaklaşımı, özgürlüğün esas; tutuklamanın ise istisna olduğu anlayışına dayanmaktadır.

Mahkeme’nin Wemhoff/Almanya kararında uzun tutukluluğun değerlendirilmesinde:

• soruşturmanın karmaşıklığı,
• delil durumu,
• yargı makamlarının özeni,
• kişinin davranışları

gibi kriterlerin dikkate alınması gerektiği belirtilmiştir.⁵³

Daha sonra verilen Letellier/Fransa kararında ise Mahkeme, uzun tutukluluğun yalnızca suçun ağırlığına yapılan atıflarla sürdürülemeyeceğini açık biçimde ortaya koymuştur. Kararda şu tespit yapılmıştır:

“Tutukluluğun devamı yalnızca kamu düzenine ilişkin soyut değerlendirmelerle haklı gösterilemez.”⁵⁴

AİHM’in Buzadji/Moldova Büyük Daire kararı ise uzun tutukluluk bakımından en önemli içtihatlardan biridir. Mahkeme bu kararında, belirli bir süreden sonra özgür bırakılma yönündeki değerlendirmelerin ağır basması gerektiğini ifade etmiştir.⁵⁵

Mahkeme’ye göre başlangıç aşamasında mevcut olan tutuklama nedenlerinin otomatik biçimde tekrar edilmesi yeterli değildir. Özellikle:

• klişe gerekçeler,
• matbu değerlendirmeler,
• suçun niteliğine yapılan genel atıflar

kişi özgürlüğüne yönelik ağır müdahaleyi meşru kılmaya yetmez.⁵⁶

Bu yaklaşım, tutuklama tedbirinin “rutin muhakeme pratiği” haline gelmesini engellemeye yöneliktir.

C. Anayasa Mahkemesi’nin Yaklaşımı

Anayasa Mahkemesi de bireysel başvuru kararlarında uzun tutukluluk sorununa özel önem vermektedir.

Mahkeme özellikle:

• kuvvetli belirtinin varlığı,
• tutuklama nedenlerinin güncelliği,
• ölçülülük,
• yargı makamlarının gerekli özeni gösterip göstermediği

unsurlarını incelemektedir.⁵⁷

AYM’nin Mustafa Ali Balbay kararı, uzun tutukluluk bakımından temel bireysel başvuru kararlarından biridir. Mahkeme bu kararında, kişi özgürlüğüne yönelik müdahalenin makul süreyi aşamayacağını vurgulamıştır.⁵⁸

Benzer şekilde Mehmet Altan kararında da Anayasa Mahkemesi, kuvvetli suç belirtisinin yeterince ortaya konulamadığı durumlarda tutuklama tedbirinin kişi özgürlüğü bakımından ihlal oluşturacağını belirtmiştir.⁵⁹

AYM’nin yaklaşımında dikkat çeken nokta, tutuklama tedbirinin otomatik şekilde sürdürülemeyeceği yönündeki anayasal vurgudur. Mahkeme’ye göre her devam kararında güncel ve bireyselleştirilmiş değerlendirme yapılması gerekir.⁶⁰

D. Tutuklamanın Fiili Cezaya Dönüşmesi Riski

Tutuklama tedbirine ilişkin en ciddi anayasal tehlikelerden biri, tedbirin fiilen cezalandırma aracına dönüşebilmesidir.

Özellikle:

• uzun yargılama süreleri,
• tutukluluğun rutinleşmesi,
• kamuoyu baskısı,
• suç isnadının ağırlığı,
• katalog suç yaklaşımı

gibi nedenlerle tutuklama, bazı durumlarda koruma tedbiri niteliğini aşabilmektedir.⁶¹

Oysa tutuklama:

• mahkûmiyet hükmü değildir,
• infaz aracı değildir,
• toplumsal tatmin yöntemi değildir.

Tutuklamanın amacı yalnızca muhakemenin güvence altına alınmasıdır.

Buna rağmen uygulamada zaman zaman tutuklama tedbirinin “peşin cezalandırma” algısı yarattığı görülmektedir. Özellikle kamuoyunda yoğun yankı uyandıran soruşturmalarda, tutuklamanın sembolik işlev yüklenerek değerlendirildiği yönünde eleştiriler bulunmaktadır.⁶²

Bu durum ise hukuk devleti bakımından ciddi risk doğurmaktadır. Çünkü ceza muhakemesinde temel ilke, bireyin suçluluğu kesin hükümle sabit oluncaya kadar masum kabul edilmesidir.

Kanaatimizce koruma tedbiri ile cezalandırma arasındaki sınırın belirsizleşmesi, yalnızca bireysel hak ihlali problemi değil; aynı zamanda yargı sistemine duyulan güven bakımından da yapısal sorun oluşturmaktadır.

E. Tutukluluğun Devamı Kararlarında Gerekçe Sorunu

Uzun tutukluluk tartışmalarında en yoğun eleştirilen alanlardan biri de tutukluluğun devamına ilişkin kararların gerekçelendirilme biçimidir.

Özellikle uygulamada sıkça karşılaşılan:

• “mevcut delil durumu”,
• “kaçma şüphesi”,
• “suçun vasıf ve mahiyeti”,
• “kuvvetli suç şüphesinin devam ettiği”

şeklindeki standart ifadeler, çoğu zaman somut olay bakımından yeterli bireyselleştirme içermemektedir.⁶³

Oysa kişi özgürlüğü bakımından bu derece ağır müdahalenin devamı için her aşamada:

• güncel değerlendirme yapılmalı,
• tutuklama nedenlerinin neden sürdüğü açıklanmalı,
• alternatif tedbirlerin neden yetersiz kaldığı gösterilmelidir.

AİHM de uzun tutukluluk bakımından “ilgili ve yeterli gerekçe” standardı aramaktadır. Mahkeme’ye göre yalnızca önceki gerekçelerin tekrar edilmesi yeterli değildir.⁶⁴

Anayasa Mahkemesi de benzer yaklaşım benimsemekte ve devam kararlarının denetlenebilir gerekçe içermesi gerektiğini vurgulamaktadır.⁶⁵

F. Ölçülülük İlkesi Bakımından Değerlendirme

Uzun tutukluluk sorunu esasen ölçülülük ilkesiyle doğrudan bağlantılıdır.

Başlangıçta meşru kabul edilen tutuklama tedbiri, süre uzadıkça kişi özgürlüğüne yönelik daha ağır müdahaleye dönüşmektedir. Bu nedenle müdahalenin anayasal meşruiyetinin devam edip etmediği sürekli denetlenmelidir.⁶⁶

Özellikle:

• soruşturmanın ilerleme düzeyi,
• delillerin toplanıp toplanmadığı,
• kaçma riskinin devam edip etmediği,
• adli kontrolün yeterli olup olmayacağı

her aşamada yeniden değerlendirilmelidir.

Aksi halde tutuklama tedbiri, geçici koruma aracı olmaktan çıkarak fiili cezalandırma yöntemine dönüşebilir.

Bu nedenle modern ceza muhakemesinde uzun tutukluluğun sıkı anayasal denetime tabi tutulması, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının korunabilmesi bakımından zorunludur.

Dipnotlar

⁵⁰ Centel / Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁵¹ Özbudun, Türk Anayasa Hukuku.
⁵² AİHM, Buzadji/Moldova, §90-91.
⁵³ AİHM, Wemhoff/Almanya, §12.
⁵⁴ AİHM, Letellier/Fransa, §51.
⁵⁵ AİHM, Buzadji/Moldova [BD], §90.
⁵⁶ AİHM, Buzadji/Moldova, §102.
⁵⁷ AYM, Mustafa Ali Balbay, §72 vd.
⁵⁸ AYM, Mustafa Ali Balbay, B. No: 2012/1272, 04.12.2013.
⁵⁹ AYM, Mehmet Altan, §135 vd.
⁶⁰ AYM, Şahin Alpay, §104.
⁶¹ Ünver / Hakeri, Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁶² Trechsel, Human Rights in Criminal Proceedings.
⁶³ Özbek / Doğan / Bacaksız, Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁶⁴ AİHM, Letellier/Fransa, §51.
⁶⁵ AYM, Mehmet Altan, §138.
⁶⁶ Anayasa m.13.

VI. AİHM, ANAYASA MAHKEMESİ VE YARGITAY İÇTİHATLARI ÇERÇEVESİNDE TUTUKLAMA TEDBİRİ

A. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Yaklaşımı

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkını demokratik toplum düzeninin temel unsurlarından biri olarak değerlendirmektedir. Bu nedenle Mahkeme, tutuklama tedbirine ilişkin müdahaleleri sıkı denetime tabi tutmakta ve özgürlük lehine yorum ilkesini esas almaktadır.⁶⁷

AİHM’e göre özgürlükten yoksun bırakma tedbirleri:

• keyfi olmamalı,
• kanuni temele dayanmalı,
• ölçülü olmalı,
• zorunlu ihtiyaçla sınırlı kalmalıdır.

Mahkeme özellikle uzun tutukluluk, klişe gerekçeler ve otomatik tutuklama uygulamaları konusunda devletlere geniş takdir alanı tanımamaktadır.⁶⁸

AİHM’in yerleşik yaklaşımına göre tutuklama:

“istisnai koruma tedbiri”

niteliğindedir.

Bu nedenle özgürlükten yoksun bırakmanın devamı bakımından her aşamada güçlü ve güncel gerekçe ortaya konulmalıdır.

B. Letellier / Fransa Kararı

Tutuklama tedbirine ilişkin en önemli AİHM kararlarından biri Letellier/Fransa kararıdır. Mahkeme bu kararında, tutukluluğun devamı bakımından soyut değerlendirmelerin yeterli olmayacağını açık biçimde ortaya koymuştur.⁶⁹

Kararda şu tespit yapılmıştır:

“Tutukluluğun devamı yalnızca suçun ağırlığına yapılan soyut atıflarla haklı gösterilemez.”⁷⁰

Mahkeme’ye göre başlangıç aşamasında suçun ağırlığı dikkate alınabilecek unsur olsa da, belirli süre sonrasında bu gerekçe tek başına yeterli kabul edilemez.

Kararın en önemli yönlerinden biri, tutukluluk incelemesinin dinamik süreç olarak değerlendirilmesidir. AİHM’e göre başlangıçta mevcut olan gerekçeler zaman içerisinde yetersiz hale gelebilir. Bu nedenle yargı makamlarının her aşamada:

• güncel değerlendirme yapması,
• bireyselleştirilmiş gerekçe göstermesi,
• alternatif tedbirleri incelemesi

gerekmektedir.⁷¹

Letellier kararı, özellikle matbu gerekçe sorununa ilişkin sonraki içtihatların temelini oluşturmuştur.

C. Buzadji / Moldova Kararı

AİHM Büyük Daire’nin Buzadji/Moldova kararı, modern tutuklama hukukunun en önemli içtihatlarından biridir.⁷²

Mahkeme bu kararında, belirli süre sonrasında özgür bırakılma yönündeki değerlendirmelerin ağır basması gerektiğini vurgulamıştır.

Kararda şu değerlendirme yapılmıştır:

“Tutukluluğun devamı için ilgili ve yeterli gerekçelerin ortaya konulması gerekir.”⁷³

Mahkeme’ye göre:

• suçun niteliği,
• kamuoyu hassasiyeti,
• varsayımsal kaçma riski

tek başına uzun tutukluluğu meşru kılmaya yetmez.

Özellikle alternatif tedbirlerin neden yetersiz kaldığının somut biçimde açıklanması gerekir.⁷⁴

Bu kararın önemli yönlerinden biri de, AİHM’in tutuklama tedbirini “otomatik muhakeme pratiği” haline getiren yaklaşımlara açık biçimde karşı çıkmasıdır.

Kanaatimizce Buzadji kararı, ölçülülük ilkesinin tutuklama hukukundaki anayasal işlevini en net ortaya koyan içtihatlardan biridir.

D. Ilijkov / Bulgaristan Kararı

Ilijkov/Bulgaristan kararı da özgürlük lehine yorum ilkesi bakımından önem taşımaktadır.

Mahkeme bu kararında şu tespiti yapmıştır:

“Tutukluluk istisnai olmalı ve özgür bırakılma temel kural olarak değerlendirilmelidir.”⁷⁵

Kararda özellikle otomatik tutuklama refleksi eleştirilmiş ve özgürlük hakkının bireyselleştirilmiş değerlendirme gerektirdiği belirtilmiştir.

Bu yaklaşım, kişi özgürlüğüne yönelik müdahalelerin rutin uygulamaya dönüşmesini engellemeye yöneliktir.

E. Demirtaş ve Kavala Kararları

AİHM’in Türkiye’ye ilişkin bazı kararlarında da tutuklama tedbirinin amaç dışı kullanımına yönelik değerlendirmeler dikkat çekmektedir.

Özellikle Selahattin Demirtaş/Türkiye (No.2) ve Kavala/Türkiye kararlarında Mahkeme:

• kuvvetli belirti standardı,
• ölçülülük,
• tutuklamanın amacı,
• uzun tutukluluk

konularında ayrıntılı inceleme yapmıştır.⁷⁶

Mahkeme bu kararlarında, kişi özgürlüğüne yönelik müdahalelerin yalnızca şekli kanunilik incelemesiyle sınırlı değerlendirilemeyeceğini vurgulamıştır.

Özellikle kuvvetli suç belirtisinin somut olgularla desteklenmesi gerektiği belirtilmiştir.⁷⁷

Bu kararlar, tutuklama tedbirinin hukuk devleti bakımından taşıdığı anayasal hassasiyeti göstermesi bakımından önemlidir.

F. Anayasa Mahkemesi’nin Yaklaşımı

Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararlarında tutuklama tedbirini Anayasa’nın 19. maddesi kapsamında değerlendirmektedir.

Mahkeme’nin yaklaşımında özellikle şu kriterler öne çıkmaktadır:

• kuvvetli belirtinin varlığı,
• tutuklama nedenlerinin somutlaştırılması,
• ölçülülük ilkesi,
• makul süre,
• ilgili ve yeterli gerekçe standardı.⁷⁸

AYM’ye göre kişi özgürlüğüne yönelik ağır müdahalelerin meşru kabul edilebilmesi için soyut değerlendirmeler yeterli değildir.

G. Mustafa Ali Balbay Kararı

Anayasa Mahkemesi’nin Mustafa Ali Balbay kararı, uzun tutukluluk bakımından temel bireysel başvuru kararlarından biridir.⁷⁹

Mahkeme bu kararında:

• tutukluluğun makul süreyi aşamayacağını,
• devam kararlarının gerekçelendirilmesi gerektiğini,
• kişi özgürlüğünün anayasal koruma altında bulunduğunu

vurgulamıştır.

Karar, uzun tutukluluk bakımından AYM’nin temel anayasal yaklaşımını ortaya koymaktadır.

H. Mehmet Altan ve Şahin Alpay Kararları

AYM’nin Mehmet Altan ve Şahin Alpay kararları ise kuvvetli belirti standardı bakımından büyük önem taşımaktadır.⁸⁰

Mahkeme bu kararlarında şu ilkeyi vurgulamıştır:

“Tutuklama tedbirinin hukuki kabul edilebilmesi için suç işlendiğine dair kuvvetli belirtinin somut olgularla ortaya konulması gerekir.”⁸¹

AYM ayrıca:

• matbu gerekçelerin yeterli olmadığını,
• özgürlük lehine yorum yapılması gerektiğini,
• tutuklama tedbirinin ölçülü olması gerektiğini

belirtmiştir.

Bu kararlar, Türk anayasal yargısında kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının güçlendirilmesi bakımından önemli dönüm noktalarıdır.

I. Yargıtay’ın Yaklaşımı

Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararlarında da tutuklama tedbirinin istisnai niteliğine vurgu yapılmaktadır.

Özellikle:

• kuvvetli suç şüphesi,
• kaçma riski,
• delil karartma ihtimali,
• ölçülülük

konularında somut değerlendirme yapılması gerektiği belirtilmektedir.⁸²

Bununla birlikte uygulamada derece mahkemeleri bakımından tutuklama gerekçelerinin standartlaşması yönündeki eleştiriler devam etmektedir.

Kanaatimizce AİHM ve Anayasa Mahkemesi içtihatlarının uygulamaya daha güçlü şekilde yansıması, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının korunabilmesi bakımından zorunludur.

Dipnotlar

⁶⁷ AİHS m.5.
⁶⁸ Harris, D.J. / O’Boyle, M. / Warbrick, C., Law of the European Convention on Human Rights, Oxford University Press, Oxford, 2018.
⁶⁹ AİHM, Letellier/Fransa, B. No: 12369/86, 26.06.1991.
⁷⁰ AİHM, Letellier/Fransa, §51.
⁷¹ Letellier/Fransa, §52.
⁷² AİHM, Buzadji/Moldova [BD], B. No: 23755/07, 05.07.2016.
⁷³ Buzadji/Moldova, §102.
⁷⁴ Buzadji/Moldova, §87-91.
⁷⁵ AİHM, Ilijkov/Bulgaristan, §84.
⁷⁶ AİHM, Selahattin Demirtaş/Türkiye (No.2), B. No: 14305/17, 22.12.2020; Kavala/Türkiye, B. No: 28749/18, 10.12.2019.
⁷⁷ Kavala/Türkiye, §148 vd.
⁷⁸ AYM, Mehmet Altan, §135 vd.
⁷⁹ AYM, Mustafa Ali Balbay, B. No: 2012/1272, 04.12.2013.
⁸⁰ AYM, Mehmet Altan; Şahin Alpay.
⁸¹ AYM, Mehmet Altan, §135.
⁸² YCGK, 17.11.2015 T., E.2014/10-735, K.2015/370.

VII. TÜRK CEZA MUHAKEMESİ UYGULAMASINDA YAPISAL SORUNLAR

A. Tutuklamanın “İstisna” Olmaktan Uzaklaşması

Modern ceza muhakemesi sistemlerinde tutuklama tedbiri, istisnai koruma aracı olarak kabul edilmektedir. Bunun temel nedeni, tutuklamanın henüz hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet hükmü bulunmayan bireyin özgürlüğünden yoksun bırakılması sonucunu doğurmasıdır.⁸³

Bununla birlikte Türk ceza muhakemesi uygulamasında tutuklama tedbirinin zaman zaman istisnai niteliğini aşarak rutin muhakeme pratiğine dönüştüğü yönünde ciddi tartışmalar bulunmaktadır. Özellikle bazı soruşturma türlerinde tutuklamanın “ilk refleks” haline geldiği yönündeki eleştiriler, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı bakımından anayasal sorun doğurmaktadır.⁸⁴

Bu durumun temel sebepleri arasında:

• katalog suç yaklaşımı,
• kamuoyu baskısı,
• soruşturma yoğunluğu,
• matbu gerekçeler,
• adli kontrol mekanizmasının sınırlı uygulanması

gösterilmektedir.

Kanaatimizce tutuklama tedbirinin fiilen olağan muhakeme aracına dönüşmesi, koruma tedbirleri sisteminin mantığıyla bağdaşmamaktadır. Çünkü ceza muhakemesinde özgürlük asıl; tutuklama ise istisnadır.

B. Katalog Suç Yaklaşımının Yarattığı Sorunlar

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100/3 maddesinde belirli suçlar bakımından tutuklama nedeni varsayımı düzenlenmiştir. Ancak uygulamada bu düzenlemenin zaman zaman “otomatik tutuklama pratiği” yarattığı yönünde eleştiriler bulunmaktadır.⁸⁵

Oysa katalog suç sistemi:

• kuvvetli suç şüphesi şartını ortadan kaldırmaz,
• ölçülülük incelemesini gereksiz hale getirmez,
• bireyselleştirilmiş değerlendirme yükümlülüğünü kaldırmaz.

Anayasa Mahkemesi de bireysel başvuru kararlarında katalog suç yaklaşımının otomatik tutuklama sonucunu doğuramayacağını açık biçimde vurgulamaktadır.⁸⁶

Bununla birlikte uygulamada zaman zaman:

• suçun katalog kapsamında bulunması,
• isnat edilen suçun ağırlığı,
• kamuoyu hassasiyeti

gibi nedenlerle tutuklama tedbirinin kolaylaştığı görülmektedir.

Bu yaklaşım ise kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının anayasal niteliğiyle tam olarak bağdaşmamaktadır. Çünkü özgürlüğe yönelik ağır müdahalelerin her somut olay bakımından ayrı değerlendirilmesi gerekir.

C. Matbu Gerekçe Sorunu

Türk ceza muhakemesi uygulamasında tutuklama tedbirine ilişkin en yoğun eleştirilerden biri de standart gerekçe problemidir.

Özellikle uygulamada sıkça kullanılan:

• “kaçma şüphesi”,
• “delilleri karartma ihtimali”,
• “mevcut delil durumu”,
• “suçun vasıf ve mahiyeti”

şeklindeki soyut ifadeler, çoğu zaman somut olay bakımından yeterli bireyselleştirme içermemektedir.⁸⁷

Oysa kişi özgürlüğüne yönelik bu derece ağır müdahalenin meşru kabul edilebilmesi için:

• somut olguların gösterilmesi,
• kişinin durumunun ayrı değerlendirilmesi,
• alternatif tedbirlerin neden yetersiz kaldığının açıklanması

gerekmektedir.

AİHM’in Letellier/Fransa ve Buzadji/Moldova kararlarında da klişe gerekçelerin özgürlük hakkına yönelik müdahaleyi meşru kılmaya yeterli olmadığı açık biçimde belirtilmiştir.⁸⁸

Anayasa Mahkemesi de benzer yaklaşım benimsemekte ve tutuklama kararlarının denetlenebilir gerekçe içermesi gerektiğini vurgulamaktadır.⁸⁹

Kanaatimizce gerekçe standardı, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının korunması bakımından en kritik alanlardan biridir. Çünkü denetlenebilir gerekçe bulunmadığında tutuklama tedbirinin keyfileşme riski artmaktadır.

D. Adli Kontrol Tedbirinin Yeterince İşletilememesi

Tutuklama tedbirinin anayasal sınırları bakımından önemli sorunlardan biri de adli kontrol mekanizmasının uygulamadaki etkinliğidir.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda düzenlenen adli kontrol sistemi, tutuklamaya alternatif daha hafif koruma tedbiri olarak öngörülmüştür.⁹⁰

Bu sistemin amacı:

• kişi özgürlüğüne daha sınırlı müdahaleyle,
• muhakemenin güvence altına alınmasını sağlamaktır.

Ancak uygulamada bazı soruşturmalarda adli kontrol tedbirinin yeterince değerlendirilmediği yönünde eleştiriler bulunmaktadır.

Özellikle:

• yurtdışı çıkış yasağı,
• imza yükümlülüğü,
• konut terk etmeme,
• elektronik izleme

gibi tedbirlerin neden yetersiz kaldığının açıklanmadan tutuklama kararı verilmesi, ölçülülük ilkesi bakımından anayasal sorun doğurabilir.⁹¹

AİHM de alternatif tedbirlerin değerlendirilmesini özgürlük hakkının önemli güvencelerinden biri olarak kabul etmektedir.⁹²

Bu nedenle tutuklama kararlarında yalnızca tutuklama nedenlerinin değil, aynı zamanda neden daha hafif tedbirlerin yeterli görülmediğinin de açıklanması gerekir.

E. Kamuoyu Baskısı ve Tutuklama Tedbiri

Tutuklama tedbirine ilişkin tartışmalı alanlardan biri de kamuoyu etkisidir. Özellikle toplumsal yankı uyandıran soruşturmalarda, tutuklama kararlarının kamuoyu beklentileriyle ilişkilendirildiği yönünde değerlendirmeler yapılmaktadır.⁹³

Oysa hukuk devletinde tutuklama tedbiri:

• toplumsal tatmin aracı,
• sembolik cezalandırma yöntemi,
• politik refleks

olarak kullanılamaz.

Tutuklama yalnızca muhakemenin güvence altına alınmasına hizmet eden anayasal koruma tedbiridir.

AİHM de çeşitli kararlarında kamuoyu hassasiyetinin tek başına tutuklama için yeterli gerekçe oluşturamayacağını belirtmektedir.⁹⁴

Kanaatimizce özellikle medya etkisinin yoğun olduğu dosyalarda yargısal makamların özgürlük lehine yorum ilkesini daha dikkatli uygulaması gerekir. Çünkü kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı, dönemsel toplumsal baskılara göre daraltılabilecek haklardan değildir.

F. Uzun Yargılama Süreleri ve Tutuklama İlişkisi

Tutuklama tedbirine ilişkin yapısal sorunlardan biri de uzun yargılama süreleridir.

Ceza muhakemesinde soruşturma ve kovuşturma süreçlerinin uzaması, tutuklama tedbirinin fiilen cezaya dönüşmesi riskini artırmaktadır. Çünkü başlangıçta geçici koruma amacıyla uygulanan müdahale, zaman içerisinde ağır özgürlük kısıtlamasına dönüşebilmektedir.⁹⁵

AİHM içtihatlarında da devletin yargılamayı makul sürede sonuçlandırma yükümlülüğüne özel önem verilmektedir. Mahkeme’ye göre kişi tutuklu yargılanıyorsa, yargısal makamların çok daha yüksek özen yükümlülüğü bulunmaktadır.⁹⁶

Bu nedenle uzun yargılama süreleri yalnızca usuli problem değil; aynı zamanda kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkıyla doğrudan bağlantılı anayasal sorundur.

G. Tutuklama Tedbirinin Hukuk Devleti Bakımından Önemi

Tutuklama tedbiri, devletin birey üzerindeki en ağır müdahale araçlarından biridir. Bu nedenle bu tedbirin uygulanma biçimi, hukuk devleti ilkesinin pratikteki görünümünü doğrudan etkilemektedir.⁹⁷

Özellikle:

• ölçülülük,
• denetlenebilir gerekçe,
• bireyselleştirilmiş değerlendirme,
• alternatif tedbirlerin incelenmesi,
• makul süre

gibi güvencelerin zayıflaması halinde, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı işlevsiz hale gelebilir.

Kanaatimizce modern hukuk devletinde önemli olan yalnızca suçla mücadele edilmesi değil; bunun anayasal sınırlar içerisinde gerçekleştirilmesidir.

Tutuklama tedbiri de bu anayasal sınırların en hassas alanlarından birini oluşturmaktadır.

Dipnotlar

⁸³ Centel / Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁸⁴ Ünver / Hakeri, Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁸⁵ CMK m.100/3.
⁸⁶ AYM, Şahin Alpay, §104.
⁸⁷ Özbek / Doğan / Bacaksız, Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁸⁸ AİHM, Letellier/Fransa, §51; Buzadji/Moldova, §102.
⁸⁹ AYM, Mehmet Altan, §138.
⁹⁰ CMK m.109.
⁹¹ Yenisey / Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁹² AİHM, Buzadji/Moldova, §87-91.
⁹³ Trechsel, Human Rights in Criminal Proceedings.
⁹⁴ AİHM, Letellier/Fransa, §51.
⁹⁵ Öztürk / Erdem, Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁹⁶ AİHM, Wemhoff/Almanya, §17.
⁹⁷ Özbudun, Türk Anayasa Hukuku.

VIII. ÇÖZÜM ÖNERİLERİ VE DEĞERLENDİRME

A. Tutuklama Tedbirinin Gerçek Anlamda “Son Çare” Haline Getirilmesi

Ceza muhakemesinde tutuklama tedbirinin anayasal sınırlar içerisinde uygulanabilmesi için öncelikle bu tedbirin istisnai niteliğinin uygulamada da korunması gerekir. Çünkü özgürlükten yoksun bırakma, devletin birey üzerindeki en ağır müdahalelerinden biridir. Bu nedenle tutuklama, yalnızca zorunlu durumlarda başvurulabilecek koruma tedbiri olarak değerlendirilmelidir.⁹⁸

Modern ceza muhakemesi anlayışında temel ilke:

“Özgürlük asıl, tutuklama istisnadır.”

Bu yaklaşım yalnızca teorik anayasal ilke değil; aynı zamanda AİHM içtihatlarının temel eksenidir. Özellikle Buzadji/Moldova ve Letellier/Fransa kararlarında Mahkeme, özgürlük lehine yorum ilkesine özel önem vermektedir.⁹⁹

Kanaatimizce uygulamada zaman zaman görülen “önce tutuklama, sonra değerlendirme” yaklaşımı, hukuk devleti ilkesinin mantığıyla bağdaşmamaktadır. Tutuklama tedbirinin gerçekten son çare niteliğinde uygulanabilmesi için:

• alternatif tedbirlerin öncelikli değerlendirilmesi,
• bireyselleştirilmiş inceleme yapılması,
• tutuklama gerekçelerinin somutlaştırılması

zorunludur.

B. Adli Kontrol Sisteminin Güçlendirilmesi

Tutuklama tedbirinin ölçülülük ilkesine uygun uygulanabilmesi bakımından adli kontrol sistemi kritik öneme sahiptir.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 109. maddesinde düzenlenen adli kontrol mekanizması, kişi özgürlüğüne daha sınırlı müdahaleyle muhakemenin güvence altına alınmasını amaçlamaktadır.¹⁰⁰

Özellikle:

• yurtdışı çıkış yasağı,
• belirli yerlere başvurma yükümlülüğü,
• konut terk etmeme,
• elektronik kelepçe,
• güvence bedeli

gibi tedbirler, birçok dosyada tutuklamaya alternatif oluşturabilecek niteliktedir.

Ancak uygulamada zaman zaman adli kontrol tedbirinin yeterince değerlendirilmediği görülmektedir. Özellikle katalog suç yaklaşımının etkisiyle tutuklama tedbirinin daha kolay uygulanabildiği yönünde eleştiriler bulunmaktadır.¹⁰¹

Bu nedenle mahkemelerin:

• neden adli kontrolün yetersiz kaldığını,
• hangi somut sebeple tutuklamanın zorunlu görüldüğünü,
• daha hafif tedbirlerin neden tercih edilmediğini

ayrıntılı biçimde açıklaması gerekir.

Kanaatimizce adli kontrol sisteminin etkin kullanılması, hem kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının korunması hem de ceza muhakemesinin ölçülülük ilkesine uygun yürütülmesi bakımından zorunludur.

C. Gerekçe Standardının Yükseltilmesi

Tutuklama tedbirine ilişkin en önemli sorun alanlarından biri gerekçe standardıdır. Özellikle matbu ve soyut ifadelerle verilen tutuklama kararları, anayasal denetim bakımından ciddi tartışma yaratmaktadır.¹⁰²

Oysa kişi özgürlüğüne yönelik bu derece ağır müdahalenin meşru kabul edilebilmesi için:

• somut olguların açıkça gösterilmesi,
• bireyselleştirilmiş değerlendirme yapılması,
• kaçma veya delil karartma riskinin somutlaştırılması,
• alternatif tedbirlerin neden yetersiz kaldığının açıklanması

gerekmektedir.

AİHM’in “ilgili ve yeterli gerekçe” standardı da esasen bu yaklaşımı ifade etmektedir.¹⁰³

Anayasa Mahkemesi’nin bireysel başvuru kararlarında da benzer yaklaşım benimsenmektedir. Mahkeme’ye göre yalnızca suç isnadının ağırlığına veya katalog suç niteliğine yapılan atıflar, özgürlükten yoksun bırakmayı otomatik biçimde meşru hale getirmez.¹⁰⁴

Bu nedenle gerekçe standardının yükseltilmesi, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının korunması bakımından temel gerekliliklerden biridir.

D. Uzun Tutukluluk Sorununa Karşı Etkin Denetim

Tutuklama tedbirinin fiilen cezalandırma aracına dönüşmesini önlemek bakımından uzun tutukluluk uygulamalarına yönelik daha sıkı anayasal denetim gerekmektedir.

Özellikle:

• soruşturma makamlarının gerekli özeni göstermesi,
• yargılamanın makul sürede sonuçlandırılması,
• devam kararlarının güncel gerekçeye dayanması,
• tutukluluk incelemelerinin şekli prosedüre dönüşmemesi

zorunludur.¹⁰⁵

AİHM içtihatlarında tutuklu yargılanan dosyalar bakımından devletin daha yüksek özen yükümlülüğü altında olduğu kabul edilmektedir. Çünkü özgürlüğünden yoksun bırakılmış birey bakımından geçen süre, temel hak müdahalesinin ağırlığını artırmaktadır.¹⁰⁶

Bu nedenle tutukluluğun devamı incelemeleri yalnızca formalite olarak yürütülmemeli; gerçekten özgürlük lehine değerlendirme yapılmalıdır.

E. Katalog Suç Yaklaşımının Dar Yorumlanması

CMK m.100/3’te düzenlenen katalog suç sisteminin uygulamada otomatik tutuklama pratiği yaratmaması gerekir.

Çünkü katalog suç düzenlemesi:

• kuvvetli suç şüphesi şartını ortadan kaldırmaz,
• ölçülülük denetimini gereksiz hale getirmez,
• bireysel değerlendirme yükümlülüğünü kaldırmaz.¹⁰⁷

Bu nedenle mahkemelerin yalnızca suçun katalog kapsamında bulunmasına dayanarak tutuklama kararı vermesi, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının anayasal niteliğiyle bağdaşmamaktadır.

Kanaatimizce katalog suç yaklaşımının dar yorumlanması, tutuklama tedbirinin istisnai niteliğinin korunabilmesi bakımından önem taşımaktadır.

F. Yargısal Kültür ve Özgürlük Perspektifi

Tutuklama tedbirine ilişkin yapısal sorunların yalnızca mevzuat değişikliğiyle çözülebileceğini düşünmek eksik yaklaşım olur. Sorunun önemli kısmı aynı zamanda yargısal uygulama kültürüyle ilgilidir.¹⁰⁸

Özellikle:

• özgürlük lehine yorum ilkesi,
• ölçülülük yaklaşımı,
• bireyselleştirilmiş değerlendirme,
• anayasal denetim bilinci

uygulamanın temel unsurları haline gelmelidir.

Modern hukuk devletinde kişi özgürlüğü yalnızca teorik anayasal güvence değil; uygulamada aktif korunması gereken temel haktır.

Bu nedenle tutuklama tedbirinin değerlendirilmesinde “güvenlik refleksi” yerine “anayasal özgürlük perspektifi”nin güçlendirilmesi gerekir.

G. Hukuk Devleti Bakımından Genel Değerlendirme

Tutuklama tedbiri, ceza muhakemesi sisteminin hukuk devleti anlayışını en görünür şekilde ortaya koyan alanlardan biridir.

Çünkü devletin:

• kişi özgürlüğüne ne ölçüde müdahale ettiği,
• bu müdahaleyi nasıl gerekçelendirdiği,
• ölçülülük ilkesini nasıl uyguladığı,
• alternatif tedbirleri ne ölçüde değerlendirdiği

doğrudan hukuk devleti standardını göstermektedir.¹⁰⁹

Bu nedenle tutuklama tedbirinin anayasal sınırlar içerisinde uygulanması yalnızca bireysel hakların korunması bakımından değil; yargı sistemine duyulan güvenin sürdürülebilmesi bakımından da zorunludur.

Kanaatimizce modern ceza muhakemesinde önemli olan yalnızca etkin soruşturma yürütülmesi değil; bunun kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkını koruyan anayasal çerçeve içerisinde gerçekleştirilmesidir.

Dipnotlar

⁹⁸ Centel / Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku.
⁹⁹ AİHM, Letellier/Fransa, §51; Buzadji/Moldova, §90-102.
¹⁰⁰ CMK m.109.
¹⁰¹ Ünver / Hakeri, Ceza Muhakemesi Hukuku.
¹⁰² Özbek / Doğan / Bacaksız, Ceza Muhakemesi Hukuku.
¹⁰³ AİHM, Buzadji/Moldova, §102.
¹⁰⁴ AYM, Şahin Alpay, §104.
¹⁰⁵ AYM, Mustafa Ali Balbay, §72 vd.
¹⁰⁶ AİHM, Wemhoff/Almanya, §17.
¹⁰⁷ CMK m.100/3.
¹⁰⁸ Trechsel, Human Rights in Criminal Proceedings.
¹⁰⁹ Özbudun, Türk Anayasa Hukuku.

IX. SONUÇ

Tutuklama tedbiri, ceza muhakemesi hukukunda kişi özgürlüğüne yönelik en ağır müdahale araçlarından biridir. Bu nedenle söz konusu tedbirin uygulanması yalnızca usuli mesele olarak değil; aynı zamanda anayasal hukuk ve insan hakları hukuku perspektifiyle değerlendirilmek zorundadır.¹¹⁰

Anayasa’nın 19. maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 5. maddesi birlikte değerlendirildiğinde, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının demokratik hukuk devletinin temel güvencelerinden biri olduğu açıkça görülmektedir. Bu kapsamda özgürlüğe yönelik müdahalelerin:

• kanuni temele dayanması,
• meşru amaç taşıması,
• ölçülü olması,
• demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun bulunması

zorunludur.¹¹¹

Tutuklama tedbiri bakımından bu anayasal çerçevenin önemi daha da artmaktadır. Çünkü tutuklama, henüz hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet hükmü bulunmayan bireyin özgürlüğünden yoksun bırakılması sonucunu doğurmaktadır. Bu nedenle koruma tedbiri ile cezalandırma arasındaki sınırın korunması, hukuk devleti bakımından yaşamsal önemdedir.¹¹²

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Letellier/Fransa, Buzadji/Moldova ve Ilijkov/Bulgaristan kararlarında ortaya koyduğu yaklaşım, özgürlük lehine yorum ilkesinin modern ceza muhakemesindeki merkezi konumunu açık biçimde göstermektedir. Mahkeme’ye göre tutuklama tedbiri istisnai niteliktedir ve özgür bırakılma temel kural olarak değerlendirilmelidir.¹¹³

Benzer şekilde Anayasa Mahkemesi de bireysel başvuru kararlarında:

• kuvvetli suç belirtisinin somut olgularla ortaya konulması,
• tutuklama nedenlerinin bireyselleştirilmesi,
• ölçülülük ilkesinin uygulanması,
• ilgili ve yeterli gerekçe gösterilmesi

gerektiğini vurgulamaktadır.¹¹⁴

Bununla birlikte Türk ceza muhakemesi uygulamasında tutuklama tedbirine ilişkin önemli yapısal sorunların devam ettiği görülmektedir. Özellikle:

• katalog suç yaklaşımı,
• matbu gerekçeler,
• uzun tutukluluk,
• adli kontrol tedbirinin yeterince işletilememesi,
• kamuoyu baskısı,
• tutuklamanın rutin muhakeme pratiğine dönüşmesi

kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı bakımından ciddi anayasal tartışmalar doğurmaktadır.¹¹⁵

Özellikle uzun tutukluluk uygulamaları, koruma tedbiri ile fiili cezalandırma arasındaki sınırın belirsizleşmesine neden olabilmektedir. Oysa ceza muhakemesinde temel ilke, bireyin suçluluğu kesin hükümle sabit oluncaya kadar masum kabul edilmesidir. Bu nedenle tutuklama tedbirinin “peşin infaz” görünümüne bürünmesi, masumiyet karinesiyle bağdaşmamaktadır.¹¹⁶

Kanaatimizce tutuklama tedbirine ilişkin sorunların çözümü yalnızca mevzuat değişikliğiyle sınırlı değildir. Asıl önemli olan, uygulamada özgürlük lehine yorum ilkesinin güçlendirilmesi ve ölçülülük yaklaşımının gerçek anlamda içselleştirilmesidir.

Bu kapsamda özellikle:

• adli kontrol tedbirlerinin etkin uygulanması,
• bireyselleştirilmiş gerekçe standardının yükseltilmesi,
• uzun tutukluluğa yönelik daha sıkı anayasal denetim yapılması,
• katalog suç yaklaşımının dar yorumlanması,
• tutuklama incelemelerinde somut değerlendirme zorunluluğunun güçlendirilmesi

gerekmektedir.¹¹⁷

Modern hukuk devletinde önemli olan yalnızca etkin ceza soruşturması yürütülmesi değildir. Bunun yanında devletin cezalandırma yetkisinin anayasal sınırlar içerisinde kullanılması da zorunludur.

Tutuklama tedbiri bakımından hukuk devleti ilkesinin gerçek anlamda korunabilmesi ise ancak kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının uygulamada da etkili biçimde güvence altına alınmasıyla mümkündür.

KAYNAKÇA

Kitaplar

Centel, Nur / Zafer, Hamide, Ceza Muhakemesi Hukuku, 21. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul, 2023.

Harris, D.J. / O’Boyle, M. / Warbrick, C., Law of the European Convention on Human Rights, Oxford University Press, Oxford, 2018.

Özbek, Veli Özer / Doğan, Koray / Bacaksız, Pınar, Ceza Muhakemesi Hukuku, 16. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2023.

Özbudun, Ergun, Türk Anayasa Hukuku, 23. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara, 2023.

Öztürk, Bahri / Erdem, Mustafa Ruhan, Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, 18. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.

Trechsel, Stefan, Human Rights in Criminal Proceedings, Oxford University Press, Oxford, 2005.

Ünver, Yener / Hakeri, Hakan, Ceza Muhakemesi Hukuku, 19. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2023.

Yenisey, Feridun / Nuhoğlu, Ayşe, Ceza Muhakemesi Hukuku, 11. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2023.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları

AİHM, Buzadji/Moldova [BD], B. No: 23755/07, 05.07.2016.

AİHM, Fox, Campbell and Hartley/Birleşik Krallık, B. No: 12244/86 vd., 30.08.1990.

AİHM, Ilijkov/Bulgaristan, B. No: 33977/96, 26.07.2001.

AİHM, Kavala/Türkiye, B. No: 28749/18, 10.12.2019.

AİHM, Letellier/Fransa, B. No: 12369/86, 26.06.1991.

AİHM, Minelli/İsviçre, B. No: 8660/79, 25.03.1983.

AİHM, Selahattin Demirtaş/Türkiye (No.2), B. No: 14305/17, 22.12.2020.

AİHM, Wemhoff/Almanya, B. No: 2122/64, 27.06.1968.

Anayasa Mahkemesi Kararları

AYM, Mehmet Altan, B. No: 2016/23672, 11.01.2018.

AYM, Mustafa Ali Balbay, B. No: 2012/1272, 04.12.2013.

AYM, Şahin Alpay, B. No: 2016/16092, 11.01.2018.

Yargıtay Kararları

YCGK, 17.11.2015 T., E.2014/10-735, K.2015/370.

Dipnotlar

¹¹⁰ Özbudun, Türk Anayasa Hukuku.
¹¹¹ Anayasa m.13 ve m.19; AİHS m.5.
¹¹² Centel / Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku.
¹¹³ AİHM, Letellier/Fransa, §51; Ilijkov/Bulgaristan, §84; Buzadji/Moldova, §90-102.
¹¹⁴ AYM, Mehmet Altan, §135 vd.; Şahin Alpay, §104.
¹¹⁵ Ünver / Hakeri, Ceza Muhakemesi Hukuku.
¹¹⁶ Minelli/İsviçre, §37.
¹¹⁷ Yenisey / Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku.